Magasinett

Utskrift

Dei som tenkjer utanfor boksen

Skrive av Mette Karlsvik .

Tre forteljingar om det å vere fanga eller fri.

 

Janne opnar bikubelokket. Der nede har biene byrja å vakne frå vinterdvalen. Tusen perfekte flygemaskiner, som no får fly ut. Som no byrjar luftvandringa si. Dei forlet heimen, tar den lange reisa, og kjem heim att. Med material å mekke honning frå.  Våren har jo begynt tidleg i Oslo i år. Og på lune Bygdøy byrjar han særleg tidleg.

Oslo har byrja å bli grøn. Frodige Oslo! Men tenk at Oslo blei 50 prosent større, og var plassert i Rondane. Det er byrjinga på eit bilde av byen Suleimania. Det er berre litt av bildet, og sjølvsagt heilt upresist. Det er umuleg å samanlikne kurdisk Himalaya med andre fjellheimar. Umuleg å samanlikne med politisk også. Kurdistan er nemleg definert som ein del av Midtausten. Så vidt det er. Kurdistan er i nordgrensa. Ho er ei heit, lita bie surrande rundt, no og då vandrande inn i bikubekaoset.

Kurdistansk Himalaya er liksom endelaust. Og her, på nesten tusen meter over havet, ligg ein moderne storby på 1, 5 millionar innbyggjarar. Under Saddam Hussein var byen kjent for produksjon av sigarettar, sement, og kunst og kultur. Her er viktige kunstskular og - institusjonar. Men byen i seg sjølv er ikkje særleg pen. Det synest iallfall ikkje Shwan Dler Qaradaki. Eg flykta til Oslo, jobbar her som kunstnar, og er venn av Janne og meg. Her på Bygdøy har Shwan, Janne og eg drukke øl. Shwan vaks opp i ein liberal heim.

For Shwan og familien har det liberale, fridom, ein heilt annan klang og meining enn for meg. At dei er liberale muslimar har også symbolverdi. Dei er fritenkjande. Sjølvstendige individ som på kvar sine måtar, kjempa for kurdisk sjølvstyre. «Fridom» har vore ein kamp på liv og død:

I 1990 er det ein krig mellom Saddam Hussein og geriljasoldatar. Geriljaen ønskjer kurdisk sjølvstende. Shwans eldste bror er geriljasoldat som kjempar for Kurdistan. Nest eldste bror Kamal er tvungen til å kjempe han også. Men han er tvungen inn i den andre sida av krigen: På Saddams side.

Veslebror Shwan er tretten år. Han går skule, forelskar seg, har ein form for kvardag. Det som skulle ha vore unormalt: Krigssituasjonen, har blitt normaltilstanden. Shwan er likevel særleg spent over FNs avgjersle. Fristen er 17. januar 1991. Shwan veit endåtil tidspunktet: 01:00 om natta. Men dette er berre endå eitt av mange spenningspunkt. Familien legg seg. 01:00 kjem, og Saddams er kompromisslaus: Han nektar å trekkje seg attende. Bombar smell i Bagdad. Sirenene går av i Suleimania. Mariam fuktar klutar, og gir til barna sine. Alle held klutar framfor nasane, og spring ned i kjellaren. Søskena kryp opp i provisoriske møbel som står der. Dei finn seg nokre krypinn der dei kjenner ein form for tryggleik. Mariam pratar. Pratar og pratar, og held motet oppe:

– Åtaket er ikkje mot barn og familiar. Det er ikkje mot oss kurdarar. Dette handlar ikkje om Kurdistan, seier ho:

– Dette er angrep mot det irakiske regimet, seier Mariam. Stemmen hennar held. Men i auga ser Shwan frykta. Han skjønner at ho ikkje kan love dei noko. Og  borte ved døra, sitt pappa Rauf. Han ber til Gud: «Måtte Allah beskytte familien min mot bombene».

 

Smella dempar seg. Familien flyttar opp att i huset. Om kvelden prøver Mariam å syngje barna i søvn, med sørgjeviser. Dei handlar om ein forsvunnen son. Shwan vil ikkje høyre. Han går til døra, og står der igjen: Strirrar ut, ventar på at Kamal skal komme heim. Det har vore to månadar sidan dei sist høyrte frå han?

– Er han daud, eller lever han?

– Telekommunikasjon er ikkje muleg på grunn av åtaka i sør, seier foreldra til Shwan, for å roe han. Men Shwan stiller spørsmål til dette også: Viss han lever, kvifor klarte han ikkje å sende ein einaste beskjed til familien? Er det slik at ingen soldatar får permisjon når krigen er så intens? Eller er det slik at dei som forlét heimane sine aldri kjem attende? Og så går sirenene igjen. Først ein, som kjem med jamne mellomrom, i tuut tuut tuut. Ny bombing! Til bomberomma! Og så sitt dei der igjen, spente, utan rom for å sørgje, gråte, eller stille spørsmål. Dei lyttar etter teikn på kva som skjer der oppe i fri luft. Så kjem sirena attende. Men denne gongen i eit langt tuuuuuut. Bombinga er over. Shwan og familien kan forlate bomberommet- for denne gongen. Det er nesten for godt til å vere sant: Når dørene opnar til bomberomma, kryr hundrevis av folk fram. Som frå ein påtvungen dvale, ei redselslamming.

Samstundes er Kamal i ørkenen. I ørkenen ved Kuwait. Kamal veit forlengst at Saddam ikkje gir seg. Klokka passerer 01:00, 17/1. Det kjem åtak ovanfrå. Kamal og dei andre grev i sanden. Dei lagar gøymestader. Kvar hole er 120 cm djup, 150 lang, og L-forma. Dei kryp ned i kvar sitt gøymestad. FNs fly angrip. Rakettar kjem og kjem. Klasebomber ramlar. Kanskje er det L-holene som reddar Kamal. Noko er det, iallfall, som hindrar den fæle ammunisjonen å råke.

 

Kamal reddar seg også med å halde roen i eit område i brann. Staden der dei største slaga no står. Å vere i store hendingar sitt sentrum. Midtausten er ein sånn stad. Eit endelaust bål mellom Middelhavet i vest, Den Persiske golfen og Raudehavet i sør og aust. Også Kurdistan er eit sentrum for store hendingar, er staden er slaga i dag står. Men det er meir luft, meir plass, lågare skuldrer, fleire smil. Og her heime er våren varm, sommaren heit, og hausten indisk. Biene til Janne lagar sødmefull og tung, søt honning. Dei sankar og sankar, produserer og gler seg til å ete den sofistikerte næringa. Janne tappar honningen frå bikubane. Biene blir sinte, som mister maten sin. Men så heller Janne sukkerlake i kubane. Sukker er ei fattig erstatning for honning. Men biene et, og roar seg. Tomme karbohydratar gjer dei tunge og trøytte. Biene søv frå haust til vår. Shwans familie skal ligge i skjul, i bomberom og graveholer, fleire gongar. Men alle overlever dei alle åtak frå fundamentalistar. Lenge leve fridomen!