Magasinett

Synsingar

Utskrift

Gjerrigknarkar for alle pengane

Skrive av Frode Grytten .

Rike folk kan du få billig for meg. I utgangspunktet skulle ein tru rikdom
gjorde noko positivt med eit menneske; ein ville få fred og ro, ein ville få
hovudet over vatnet, ein ville vere i stand til å tenke store tankar, til
dømes om korleis ein kan skape ei betre verd, ikkje bare for seg sjølv, men
for alle rundt ein.
Slik er det ikkje. Eg har ved fleire høve studert rike folk på litt for
nært hald, og makan til trist gjeng skal du leite lenge etter. Rike folk er
oppslukt av ein einaste ting: pengar. Dei tenker mest av alt på korleis ein
skal halde på pengane sine, og helst få desse pengane til å bli endå fleire
pengar, fortast mulig, enklast mulig.
Rike folk kjedar seg. Rike folk kan ikkje gjøre slikt som andre synest er
kjekt. Rike folk må ikkje vise for mykje glede eller for stor entusiasme. Då
blir dei vulgære og harry. Rike folk opererer alltid med ein viss avstand,
ein radius du ikkje må komme innanfor. Rike folk har gjerde, piggtråd og
vakthundar.
Rike folk sutrar for den minste filleting. Dei klagar på servitøren, dei
sender fem-stjerners-vinen ut på kjøkenet igjen, dei meiner at saksofonisten
var betre før og dei nektar å dyppe seg i boblebadet fordi det ikkje held
nøyaktig 37,5 grader celsius.
Kva rikingar er det så eg har studert på nært hald? Jo, det er vi
nordmenn. Det er verdas rikaste som ikkje er det minste happy med noko som
helst. Den pågåande valkampen er ein god temperaturmålar. Norsk politikk
handlar i 2001 bare om skattar, avgiftar og prisar. Og alle sutrar.

Nylig gikk investor Ola Mæle ut i media og ville ha ei regjering av
næringslivsfolk. Haustens valkamp har vist at han i alle fall vil få ei
regjering som tenker akkurat slik næringslivsfolk gjør. Sjølv argumenterer
han med at det politiske miljøet har sterk slagside, næringslivet er
underrepresentert mens det offentlige og organisasjonane er
overrepresentert.
Det er nok riktig at Stortinget har underskot på representantar frå det
private næringsliv. Men det er heller ikkje vanskelig å peike på at norsk
politikk det siste århundret har vore prega av ein grunnleggande konsensus
mellom arbeid og kapital. Det er verdiskaping i kroner og øre som har vore
eit overordna mål: vekst og velstand. Det er den sosialøkonomiske
tankegangen som har dominert, næringslivstankegangen.
Når Ola Mæle uttrykker politisk verksemd som: «å gjennomføre sin politikk
på det forhåpentlig klare verdigrunnlag de har solgt seg inn på», så fortel
det mykje om hans tankegang. Politikk skal selgjast inn. Stemmer skal
cashast inn. Ideologi er merkevarebygging. Akkurat slik det er i den norske
valkampen anno 2001.
Økonomane har sigra på alle frontar. Politikken har kasta ideologiane
over ripa og siglar smilande med nyliberalismen som brølande motor. Sjølv
når politikarane blir oppfordra til å snakke om verdiar, snakkar dei om
pengar.
Dei kan ikkje anna. Dei er opplærte til å tenke i kroner og øre. For dei
er verdiar synonymt med pengar. Det er alltid pengane som skal redde
nasjonen og løyse problema. Så kva skal Ola Mæle med næringslivsfolk på
Tinget?
Nesten utan unntak handlar den norske valkampen om Norge. Det finst inga
verd utanfor Norge. Eit av dei største stridsspørsmåla i norsk politikk er
kor mykje vi kan bruke av oljefondet. Ikkje på andre, ikkje på den tredje
verda, ikkje på sultne ungar, ikkje på miljøproblem, ikkje på aidssjuke,
ikkje på krigsramma flyktingar.
På oss sjølve. På verdas rikaste. Fordi oljepengane er våre. Fordi det
var vi som fann olja. Vi, ikkje dei andre.
Det einaste vesle signalet om at det finst ei verd utanfor Norge, kom
ikkje i ei valsending, men i eit underhaldningsprogram frå Momarkedet.
Mellom tivolilys og Sissel-smil fikk vi vite at våre naboar i aust har visse
problem, russarane slit litt. Ja, dei er faktisk nede på felgen og det er
grunn til å sjå litt nærmare på situasjonen.

Adam Smiths venner har gjort det skarpt i mange år. I dag har dei fullt
verdsherredøme, og ingen reelle konkurrentar. Det er kroner og øre som tel,
og dei vestlige landa liknar ein diger handledisk der det gjeld å finne dei
rette varene til dei rette prisane.
Politikarane går foran. Å drive politikk er ikkje lenger eit byggande
samfunnsprosjekt, meir eit kappløp om å sikre goder til individa, helst
målbare i form av tjukkare lommebøker.
Det er kanskje til å leve med. Det er vel politikarane sitt felt. Å
fordele pengar. Å bestemme kven som skal få og kven som skal betale. Å telje
skillingar. Det verkar einfaldig, og det er deprimerande å høre på dei. Det
er likevel til å leve med.
Men den økonomiske tankegangen gjennomsyrar også institusjonar som skulle
stå for andre verdiar. Idretten var til dømes tenkt som arena for edel
kappestrid. Det er for lengst gløymt. I dag handlar alt om pengar,
overgangar og kontraktar.
Fotballspelarane går ikkje på bana for sitt lag, men for å vise seg
fram. Håndballag blir skulda for korrupsjon. Og Marius Bakken får ikkje
godkjent rekordar fordi han løper i feil trøye. Det er sponsorane som eig
utøvarane, og då held det ikkje å springe svinfort når ein sveittar i feil
trøye.
Kulturinsitusjonane får næringslivstoppar som sjefar. NRK plasserer ein
mann fullstendig utan presseerfaring i sjefsstolen, men John G. Bernander er
både krølltopp, næringslivstopp og Høgre-mann, og hans visjon med NRK så
langt er å kommersialisere statskanalen.
Fjernsyn handlar om rating, reklamespotar og sponsing. Film er redusert
til stjerner, casting og produktplassering. Bokbransjen er overfokusert på
salslister, bestselgjarar og kvinnekrim. Musikk er synonymt med konsum og
hitmelodiar.

Med eit einsidig fokus på bunnlinjen, kan ein fort komme til å snuble. I
alle fall om ein vil at livet skal vere noko anna enn vekst og merkevarer.
Eg trur dei vil erfare det, investorane og gründerane og pengeflyttarane,
ein dag står dei der uten anna kapital enn han som gikk tapt på ein
feilinvestering.
Likevel tvilar eg. Eg er ikkje sikker. Det kan godt vere at dei kjem unna
med det. Og den tvila er kanskje det som gjør at eg aldri kan bli ein av
dei.
Eg forsøker til dømes å sjå for meg ein mislykka høgre-mann. Eg prøver å
mane fram ein skikkelig mislykka høgre-mann, ein som verkelig slit, ein som
både tvilar og er melankolsk, ein som strevar med både livet og
privatøkonomien.
Eg får det ikkje til. Det er godt mulig eg tar feil her, men høgre-menn
er ikkje mislykka. Sjølv homofilien er vellykka i Høgre. Det einaste
høgre-menn slit med, er altfor høgt skattetrykk (og kanskje litt for høgt
blodtrykk).
Så langt har propaganda-apparatet lukkast godt med å framstille
nyliberalismen som attraktiv, sexy og spanande. Det skjer noko, det er tid
for å handle, vi må bli effektive, vi må få full fridom. Verda er ei stadig
veksande kurve, verda er ein fallos, verda skal gå opp, opp, opp.
Eg veit ikkje. Det kan vere freistande å sitere professor Jostein
Gripsrud: «Skraper man litt i fernissen på en økonomisk liberalist, kommer
det frem en fantasiløs gjerrigknark».
Eg trur han har rett. Eg tenker at han som kjem fram når du skrapar litt
i fernissen, er Carsten O. Five, redaktøren i Dine Penger som arbeider etter
denne djupe filosofiske overbygninga: du kan bli smart kunde på ein-to-tre!
Eg trur kanskje det skremmer meg aller mest; at om vi slepp dei rike til
for fullt og over alt, så er vi snart omringa av ein horde med Carsten O.
Five.
Poor rich ones.